Bài thơ “Hạt gạo làng ta” của nhà thơ Trần Đăng Khoa, dù được viết khi ông còn là một cậu bé cấp I, đã thể hiện một sự hiểu biết sâu sắc về cuộc sống nông thôn và tài năng thơ ca đặc biệt. Tác phẩm không chỉ chạm đến những rung động tinh tế của tâm hồn mà còn mang giá trị ý nghĩa sâu sắc, phản ánh chân thực đời sống và khí thế của dân tộc Việt Nam trong giai đoạn lịch sử đầy biến động.
Hạt gạo làng ta.
Có vị phù sa,
Của sông Kinh Thầy.
Có hương sen thơm,
Trong hồ nước đầy…
Ở một lứa tuổi còn rất trẻ, Trần Đăng Khoa đã có những suy tư vượt trội. Từ quy luật khoa học về cây lúa hút dinh dưỡng từ đất để trổ bông, kết hạt, nhà thơ bằng tâm hồn nhạy cảm đã cảm nhận được “vị phù sa” và “hương sen thơm” ẩn chứa trong từng hạt gạo. Hơn thế nữa, tác phẩm còn khắc họa tình người, lòng người đã ấp ủ trong đó:
Có lời mẹ hát,
Ngọt ngào hôm nay.
Quá trình làm ra hạt gạo là cả một sự gian khổ. Ca dao xưa đã thấm thía:
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần.
Cách diễn đạt này mang tính luân lý, nghiêng về lý trí. Tuy nhiên, trong “Hạt gạo làng ta”, Trần Đăng Khoa đã để chính thực tế lên tiếng, phản ánh rõ nét sự nhọc nhằn đó:
Hạt gạo làng ta
Có bão tháng bảy
Có mưa tháng ba
Giọt mồ hôi sa
Những trưa tháng sáu
Bão táp, nắng gắt, mưa dầm, thiên nhiên khắc nghiệt của Việt Nam đã đổ xuống bà con nông dân bao nhiêu nhọc nhằn để làm ra hạt gạo, mà cụ thể nhất là những người mẹ tảo tần. Hình ảnh được miêu tả vô cùng chân thực và lay động:
Nước như ai nấu,
Chết cả cá cờ.
Cua ngoi lên bờ,
Mẹ em xuống cấy…
Bốn câu thơ này chứa đựng cả nội dung và hình thức biểu đạt sâu sắc. Bằng cách nhìn và suy nghĩ của trẻ thơ, tác giả đã so sánh nước ruộng bị mặt trời hun nóng với nước đang đun sôi. Nước nóng đến mức “chết cả cá cờ” – một sự tiếc nuối, xót xa chỉ có thể cảm nhận từ góc nhìn của trẻ con. Sự so sánh này cho thấy sự gắn bó và tình yêu thương sâu sắc mà nhà thơ dành cho những hình ảnh gần gũi trong đời sống.
“Cua ngoi lên bờ” không sống ở nông thôn không có thực tế ruộng đồng thì không có câu thơ đó. Nóng quá, cua phải ngoi lên bờ, nhưng bất ngờ đến sửng sốt:
Cua ngoi lên bờ,
Mẹ em xuống cấy…
Hai câu thơ với hai hình ảnh đối lập gay gắt tạo nên một chấn động cảm xúc mạnh mẽ cho người đọc. Những vất vả của người mẹ để làm ra hạt gạo đã được nói lên một cách đầy đủ và sâu sắc chỉ qua hai câu thơ này.
Nếu dừng lại ở đây, bài thơ đã đủ sức lay động và phù hợp với lứa tuổi của người viết. Tuy nhiên, trong bối cảnh cả nước đang dồn sức chống Mỹ, trẻ em cũng phải đối mặt với những thử thách lớn lao. Trần Đăng Khoa, với trí thông minh và sự nhạy bén, đã nhanh chóng tiếp cận và phản ánh không khí thời đại:
Những năm bom Mỹ
Trút trên mái nhà
Những năm cây súng
Theo người đi xa
Những năm băng đạn,
Vàng hơn lúa đồng.
Bát cơm mùa gặt,
Thơm hào giao thông…
“Băng đạn vàng như lúa đồng” có lẽ là ý thơ hay nhất, là câu thơ đắt giá nhất trong những bài thơ viết về nông dân miền Bắc những năm đánh Mỹ. Sự so sánh độc đáo, mới lạ và chính xác này chỉ có thể đến từ những người đã sống trong những năm tháng ấy, cảm nhận được sự tương đồng giữa hình ảnh bông lúa vàng trĩu hạt và những băng đạn nặng trĩu trên tay người chiến sĩ.
Trần Đăng Khoa đã thành công khi vừa miêu tả hạt gạo nghìn đời, vừa nói đến hạt gạo trong những năm tháng chiến tranh gian khổ nhưng đầy nghĩa tình. Tác giả đã chọn lọc những hình ảnh có sức lay động mạnh mẽ, như câu thơ:
Bát cơm mùa gặt,
Thơm hào giao thông…
Câu thơ này không chỉ nói lên hoàn cảnh khó khăn mà còn nêu bật được khí thế anh hùng của đất nước thời bấy giờ. “Hạt gạo làng ta” không chỉ là bài thơ về hạt gạo, mà còn là khúc ca về quê hương, về người mẹ, về những năm tháng hào hùng của dân tộc, được viết bằng ngôn ngữ trong trẻo, hồn nhiên của tuổi thơ nhưng mang tầm vóc sâu sắc của một tác phẩm văn học kinh điển.
